آنچه درباره ارزشیابی آموزشی باید بدانید
ساعت ٤:٤۱ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢۸ دی ،۱۳۸٩  کلمات کلیدی: ارزشیابی آموزشی

اگر بخواهیم از سه مرحله در برنامه ریزی درسی نام ببریم باید گفت: طراحی، اجرا و ارزشیابی. ارزشیابی آخرین گام از یک برنامه ریزی درسی می باشد .


یعنی پس ازتشخیص نیازها، تدوین هدف های آموزشی ، انتخاب و سازماندهی محتوا ، انتخاب روشها و وسایل آموزشی لازم است برای روشن شدن میزان تحقق اهداف آموزشی، ارزشیابی به عمل آید.

دربرنامه درسی و آموزشی که صحبت از یادگیری و ارتقا به مرحله بعد می باشد، ارزشیابی پیشرفت تحصیلی کاربرد پیدا می کند. بنابراین در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به بررسی و تعیین میزان موفقیت یادگیرنده در دستیابی به هدف های مورد نظر پرداخته می شود.

حال این سوال مطرح می شود که ابزار و وسیله لازم برای ارزشیابی پیشرفت تحصیلی چیست ؟ و از چه طریقی می توان این فعالیت مهم را انجام داد؟

درجواب باید گفت که مهمترین وسیله اندازه گیری پیشرفت تحصیلی آزمون ها می باشند و آزمونهای کتبی یا مداد - کاغذی متداولترین آنها هستند.

لذا با توجه به اهمیت و نقش آزمون در اندازه گیری پیشرفت تحصیلی و ارتقا کیفیت سوالات آزمون های پایان ترم، دفتر نظارت و ارزشیابی معاونت آموزشی دانشکده صدا وسیما جزوه پیش رو را تدوین نموده است.

اندازه‌گیری چیست ؟

در اندازه‌گیری، ویژگی‌ها یا صفات اشیاء و افراد تعیین می‌گردند و مقدار آن ویژگی‌ها یا صفات به صورت عدد یا رقم گزارش می‌شود. بنابراین می‌توان گفت: اندازه‌گیری عبارت است از فرآیندی که تعیین می‌کند یک شخص یا یک شیء چه مقدار از یک ویژگی برخوردار است. به عنوان مثال هوشبهر زهرا 109 می‌باشد و یا نمره علی در درس ریاضی 16 می‌باشد. هوشبهر و یادگیری درس ریاضی ویژگی‌هایی هستند که به صورت کمی بیان شده‌اند.

 

 

سنجش چیست ؟

سنجش اصطلاحی نزدیک به اندازه‌گیری و آزمون می‌باشد که مفهومی گسترده‌تر از آن دو دارد. سنجش فرآیندی است که جهت گردآوری اطلاعات موردنیاز برای تصمیم‌گیری دربارة دانش‌آموزان، برنامه‌های درسی و سیاست‌های آموزشی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پرسشنامه، کار آزمایشگاهی، پروژه تحقیقی، امتحان شفاهی، تکلیف درسی، مصاحبه و مشاهده عملکرد دانش‌آموز می‌تواند از فنون جمع‌آوری اطلاعات باشند.

 

ارزشیابی چیست ؟

اصطلاح ارزشیابی به طور ساده به تعیین ارزش برای هر چیزی یا داوری ارزشی کردن گفته می‌شود. با این حال تعریف جامع‌تری از ارزشیابی به شرح ذیل می‌توان بیان کرد: ارزشیابی به یک فرآیند نظامدار برای جمع‌آوری، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می‌شود به این منظور که تعیین شود آیا هدف‌های موردنظر تحقق یافته‌اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی.

یکی از ویژگی‌های مهم ارزشیابی تعیین کیفیت است. کیفیت مبنای داوری ارزشی می‌باشد. برای مثال کیفیت در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان دانش، مهارت‌ها و توانایی‌هایی که از دانش‌آموزان پس از آموزش انتظار می‌رود تعریف می‌شود.

و یا به تعریفی از ارزشیابی آموزشی توجه کنید:

در آموزش و پرورش ارزشیابی به یک فعالیت رسمی گفته می‌شود که برای تعیین کیفیت، اثربخشی یا ارزش یک برنامه، فرآورده، پروژه، فرآیند، هدف یا برنامه درسی به اجرا در می‌آید.

 

 

دسته‌بندی ارزشیابی‌های آموزشی با توجه به موضوع ارزشیابی

همانطور که بیان شد ارزشیابی به این منظور انجام می‌شود تا تعیین شود آیا هدف‌های موردنظر تحقق یافته‌اند یا خیر ؟ بنابراین، یکی از راه‌های تقسیم‌بندی انواع ارزشیابی‌ها با توجه به هدف یا موضوع ارزشیابی است. از این لحاظ ارزشیابی‌های مختلف آموزشی را می‌توان در گروه‌های مختلف زیر قرار داد.

1- ارزشیابی از دانشجویان:

منظور از این ارزشیابی عمدتاً ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی یا ارزشیابی از میزان یادگیری آنان است. با این حال، در یک برنامه کاملِ ارزشیابی دانشجویی، متغیرهای دیگری چون استعداد، هوش، شخصیت، نگرش، علاقه و جز اینها نیز در نظر گرفته می‌شوند. برای این منظور، داده‌های زیادی جمع‌آوری می‌گردند و وسایل مختلف اندازه‌گیری مورد استفاده قرار می‌گیرند. از جمله وسایل اندازه‌گیری مورد استفاده می‌توان موارد زیر را نام برد:

آزمون‌های معلم ساخته و میزان شده، پروژه‌های کار عملی و گزارش‌های شفاهی.

استفاده از نتایج ارزشیابی دانشجویی، به ویژه نتایج ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، نه تنها برای قضاوت دربارة عملکرد یادگیرندگان، بلکه برای داوری دربارة اثربخشی کیفیت آموزش، روش‌ها و مواد آموزشی نیز مفید هستند. بنابراین، معلمان باید از این گونه ارزشیابی حداکثر استفاده را برده و برای تجدیدنظر در روش کار خود از نتایج آن سود ببرند. عمده‌ترین ملاک قضاوت در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی هدف‌های آموزشی از پیش تعیین شده هستند.

معلمان در آغاز هر درس خود، هدف‌هایی را در اختیار یادگیرندگان قرار می‌دهند و از آنان می‌خواهند تا در کوشش‌های یادگیری خود به آنها برسند. بنابراین می‌توان گفت ارزشیابی پیشرفت تحصیلی مهمترین نوع ارزشیابی آموزشی می‌باشد که تعیین می‌کند دانشجویان تا چه میزانی به هدف‌های آموزشی از پیش تعیین شده دست یافته‌اند.

2- ارزشیابی از برنامه‌های درسی و مواد آموزشی :

ارزشیابی آموزشی گاهی به منظور تعیین اثربخشی برنامه درسی یا مواد آموزشی انجام می‌شود و شامل ارزشیابی از عواملی چون روش‌های آموزشی، کتاب‌های درسی، مواد دیداری- شنیداری و تدارکات فیزیکی و سازمانی است. در ارزشیابی از برنامه درسی ممکن است کل برنامه در نظر باشد و یا جنبة کوچکی از آن.

برنامه‌های درسی و مواد آموزشی در واقع شامل روش‌ها و ابزاری می‌شوند که معلم قصد دارد از طریق آنها اهداف آموزشی موردنظر را محقق کند. مانند روش سخنرانی، آموزش به کمک رایانه، استفاده از فیلم‌های آموزشی و یا کتابی که به عنوان منبع درسی معرفی می‌شود.


 

برنامه‌های درسی و مواد آموزشی را می‌توان از سه جنبه ارزشیابی کرد:

1.       تأثیر برنامه‌های درسی و مواد آموزشی در پیشرفت تحصیلی و میزان یادگیری دانشجویان.

2.       نگرش معلمان و فراگیران نسبت به آنها.

3.       متناسب بودن هزینه‌ها در قبال کارآمدی برنامه‌های درسی و مواد آموزشی.

3- ارزشیابی از آموزشگاه :

منظور از ارزشیابی از آموزشگاه این است که تعیین شود هدف‌های پیش‌بینی شده برای آموزشگاه به چه میزانی تحقق یافته‌اند و نقاط قوت و ضعف کدام‌اند. ارزشیابی از آموزشگاه دربرگیرندة ارزشیابی از کل برنامة آموزشگاه و مستلزم گردآوری اطلاعات لازم دربارة همه جنبه‌های آموزشگاه است.

4- ارزشیابی از کارکنان آموزشگاه :

مقصود از ارزشیابی از کارکنان آموزشگاه ارزشیابی از همه کسانی است که به طور مستقیم یا غیرمستقیم مسئول بازده‌های آموزشی مؤسسه آموزشی هستند. هر چند که این ارزشیابی بیشتر به منظور تعیین میزان اثربخشی یا کارآمدی هیأت علمی یا معلمان به کار می‌رود و لذا مهمترین نوع ارزشیابی از کارکنان آموزشگاه، ارزشیابی معلم است، اما سایر افرادی که در بالا بردن سطح یادگیری و سایر جنبه‌های موفقیت تحصیلی مؤثرند، مانند مدیران و مشاوران نیز مشمول این نوع ارزشیابی هستند.

در سال‌های اخیر بر ارزشیابی از اثربخشی معلمان تأکید زیادی شده است. روش‌های ارزشیابی معلم متنوع هستند و غالباً موارد زیر را شامل می‌شوند:

الف- مشاهدات کلاسی از شیوة آموزشی معلم توسط مدیران یا مسئولان دیگر.

ب- نظرخواهی از دانشجویان از طریق پرکردن پرسشنامه‌هایی که به همین منظور طراحی شده‌اند.

پ- ارزشیابی معلم از کار خود.

ت- ارزشیابی از معلم به وسیلة همکاران معلم.

ث- استفاده از یادگیری دانشجویان.

ج- بررسی آثار علمی تألیف شده.

 


 

دسته‌بندی ارزشیابی‌های آموزشی با توجه به ملاک مورد استفاده

معروف‌ترین تقسیم‌بندی برای ارزشیابی‌های آموزشی از حیث داشتن ملاک عبارت می‌باشند از: ارزشیابی وابسته به ملاک و ارزشیابی وابسته به هنجار.

1- ارزشیابی وابسته به ملاک:

در این نوع ارزشیابی، معیار یا ملاک ارزشیابی از پیش تعیین می‌شود و عملکرد یادگیرنده با توجه به آن ملاک مورد قضاوت قرار می‌گیرد. در این نوع ارزشیابی که بیشتر ویژة پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان است، نوعی ملاک مطلق که همان هدف‌های آموزشی از پیش تعیین شده هستند مورد استفاده قرار می‌گیرند. در این نوع ارزشیابی از آزمون‌شوندگان انتظار می‌رود که به هدف‌های آموزشی معینی دست یابند یا به سطح بخصوصی از عملکرد برسند.

برای مثال امتحانات پایان نیمسال تحصیلی که بر نوعی ملاک مطلق که همان محتوای درسی و هدف‌های آموزشی می‌باشند مبتنی است را می‌توان نام برد.

قبولی یا عدم قبولی دانشجویان با توجه به نمره‌ای که نشان‌دهندة میزان دست‌یابی به اهداف آموزشی می‌باشد تعیین می‌شود. در واقع همه افراد یک کلاس با یک ملاک سنجیده می‌شوند و عملکرد آنها با یکدیگر مقایسه نمی‌شود. ممکن است کلیه دانشجویان یک درس قبول و یا رد شوند.

2- ارزشیابی وابسته به هنجار:

منظور از ارزشیابی وابسته به هنجار یا ارزشیابی هنجاری آن نوع ارزشیابی است که به جای یک ملاک مطلق از پیش تعیین شده بر نوعی ملاک نسبی وابسته است.

در این نوع ارزشیابی اگر بخواهیم پیشرفت تحصیلی گروهی از دانشجویان را ارزشیابی کنیم عملکرد آنها را با یکدیگر مقایسه می‌کنیم، نه با یک ملاک مشخص از پیش تعیین شده در واقع ملاک یا معیار ارزشیابی نوعی هنجار گروهی است.

برای مثال آزمون‌های ورودی، ویژه داوطلبان کنکور ورود به دانشگاه ارزشیابی هنجاری می‌باشد. چرا که عملکرد هر داوطلب با توجه به عملکرد سایر داوطلبان مورد قضاوت قرار می‌گیرد و رتبه‌ای که هر داوطلب کسب می‌کند تعیین کنندة موفقیت اوست.

در این آزمون‌ها توجهی به سطح نمرات داوطلبان کنکور سراسری نمی‌شود بلکه گنجایش کلاس‌های دانشگاهی عامل مهم در انتخاب تعداد قبول‌شدگان می‌باشد.


 

آزمون چیست ؟

برای اندازه‌گیری ویژ‌گی‌های مختلف اشیاء و افراد از وسایل مختلفی استفاده می‌شود. مثلاً برای اندازه‌گیری وزن از ترازو استفاده می‌شود که به آن وسایل اندازه‌گیری مستقیم می‌گویند.

علاوه بر ویژگی‌های فیزیکی، رفتارهای آشکار یا محصولات رفتاری افراد را نیز می‌توان به طور مستقیم اندازه‌گیری کرد. مثلاً تعداد دفعاتی که دانش‌آموزی در یک جلسه سؤال می‌پرسد (رفتار آشکار) یا تعداد مسائل ریاضی که صحیح حل می‌کند (محصول رفتار) را می‌توان به طور مستقیم اندازه گرفت.

برخلاف ویژگی‌های فیزیکی (جسمی) و رفتارهای آشکار که به صورت مستقیم اندازه‌گیری می‌شوند، ویژگی‌ها یا صفات روانی مانند هوش، خلاقیت، نگرش، انگیزش، یادگیری و مانند اینها را باید به طور غیرمستقیم اندازه‌گیری کرد، زیرا هیچ‌کس به طور مستقیم به این ویژگی‌ها دسترسی ندارد. معمول‌ترین وسیله اندازه‌گیری ویژگی‌ها یا صفات روانی آزمون است.

اما از آنجا که رفتارهای نشان‌دهنده یک ویژگی روانی همچون یادگیری متنوع می‌باشد، لذا بایستی نمونه‌ای کامل از رفتارهای موردنظر را در آزمون گنجاند.

در نهایت می‌توان گفت آزمون وسیله یا روشی نظامدار برای اندازه‌گیری نمونه‌ای از رفتار است.

لازم به توضیح است در حال حاضر معروف‌ترین وسیلة اندازه‌گیری در آموزش و پرورش و روان‌شناسی آزمون است که به صورت مجموعه‌ای سؤال و غالباً به طور کتبی (مداد و کاغذی) برای پاسخگویی در اختیار آزمون‌شوندگان قرار داده می‌شود.

نکته دیگری که لازم به ذکر می‌باشد این است که آزمون یکی از وسایل اندازه‌گیری است، ممکن است اندازه‌گیری صورت بگیرد اما آزمونی در کار نباشد. به طور مثال معلمی که از راه مشاهده به اندازه‌گیری یک رفتار در شاگردش اقدام می‌کند.

دسته‌بندی آزمون‌ها با توجه به چگونگی تهیه آنها

از لحاظ اینکه چه کسی و چگونه آزمون را تهیه و تولید کرده است؛ آزمون‌ها به دو دستة عمدة آزمون‌های میزان شده یا استاندارد شده و آزمون‌های معلم ساخته تقسیم می‌شود.

آزمون‌های میزان شده :

این نوع از آزمون‌ها، آنهایی هستند که با استفاده از نمونه‌های بزرگ آزمون‌شوندگان و غالباً به وسیله مؤسسه‌ها یا بنگاه‌های آزمون‌سازی دولتی یا خصوصی و یا مراکز آموزشی و علمی و برای اندازه‌گیری پیشرفت تحصیلی یا هوش و یا استعداد تهیه و توزیع می‌شوند.



آزمون‌های معلم ساخته :

آزمون‌های معلم ساخته آزمون‌هایی هستند که معلمان برای سنجش پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان خود تهیه می‌کنند و در طول دورة آموزش و یا در پایان دوره به اجرا درمی‌آورند. این نوع آزمون‌ها غالباً برای تعیین میزان توفیق یادگیرندگان در رسیدن به هدف‌های دقیق آموزشی طرح‌ریزی می‌شوند.

دسته‌بندی آزمون‌ها با توجه به ویژگی‌های مورد اندازه‌گیری

آزمون‌های مختلف را می‌توان با توجه به ویژگی‌های گوناگونی که اندازه می‌گیرند ابتدا به دو دستة کلی آزمون‌های توانایی و آزمون‌های عاطفی تقسیم کرد و بعد هر یک از این دو دسته آزمون نیز به اجزای کوچک‌تری به شرح زیر دسته‌بندی می‌شوند.

آزمون‌های توانایی

این دسته از آزمون‌ها به سنجش توانایی‌ها، آموخته‌ها، مهارت‌ها و استعدادهای افراد می‌پردازند. ویژگی مهم آزمون‌های توانایی این است که هنگام اجرای آنها از آزمون‌شونده خواسته می‌شود تا حداکثر سعی خود را به کار بندد تا بهترین نمره ممکن را به دست آورد. آزمون‌های توانایی به دو دستة آزمون‌های استعداد و آزمون‌های پیشرفت تحصیلی تقسیم می‌شوند.

آزمون‌های استعداد: این دسته از آزمون‌ها میزان توانایی یا آمادگی فرد را برای انجام دادن کارهایی که در پیش دارد و همچنین ظرفیت او را برای یادگیری‌های مختلف می‌سنجد. این آزمون‌ها ناظر به آینده هستند و برای پیش‌بینی موفقیت‌های آتی فرد به کار می‌روند.

آزمون‌های هوش یا استعداد کلی که توانایی‌های عمومی فرد را اندازه می‌گیرند و آزمون‌های استعدادهای ویژه همچون آزمون استعداد موسیقی که استعداد خاصی را در افراد اندازه‌گیری می‌کند در این دسته قرار دارند.

آزمون‌های پیشرفت تحصیلی: این آزمون‌ها دانش و مهارت‌هایی را که فرد تا لحظة اجرای آزمون کسب کرده است اندازه می‌گیرند. آزمون‌های پیشرفت تحصیلی ناظر به گذشته‌اند و برای تعیین آموخته‌های قبلی فرد مورد استفاده قرار می‌گیرند. آزمون‌ها و امتحاناتی که برای موضوعات گوناگون درسی تهیه می‌شوند از نام موضوع یا محتوای اندازه‌گیری شده نام آزمون ساخته می‌شود، مانند آزمون فیزیک.

در مجموع می‌توان گفت آزمون‌های توانایی برای مقاصد پیش‌بینی موفقیت‌های تحصیلی و شغلی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آزمون‌های عاطفی

این نوع آزمون‌ها ویژگی‌های عاطفی و شخصیتی افراد را می‌سنجد. آزمون‌های عاطفی به دنبال سنجش وضع موجود آزمون‌شونده در موقعیت‌های طبیعی زندگی هستند. از آزمون‌های عاطفی اغلب در امور مشاوره، در حل مسایل روانی، تربیتی و حرفه‌ای استفاده می‌شود. آزمون‌های شخصیت، آزمون علاقه و نگرش از این جمله‌اند.