واژگان و اصطلاحات ارزشیابی آموزشی
ساعت ۱٢:٥٦ ‎ب.ظ روز شنبه ۱ مهر ،۱۳٩۱  کلمات کلیدی: ارزشیابی آموزشی

ارزیابی کیفیت با هدف استقلال و خود تنظیمی دانشگاهها و ایجاد فضای رقابتی بین دانشگاهها و گروههای آموزشی توجه صاحب نظران و دست اندرکاران آموزش عالی جهان را در چند دهه اخیر به خود جلب کرده است.


ارزیابی کیفیت با هدف استقلال و خود تنظیمی دانشگاهها و ایجاد فضای رقابتی بین دانشگاهها و گروههای آموزشی توجه صاحب نظران و دست اندرکاران آموزش عالی جهان را در چند دهه اخیر به خود جلب کرده است. مطالعات انجام شده در زمینه ارزیابی کیفیت در آموزش عالی، نمایانگر تنوع شیوه‌ها، ابعاد و مولفه‌های ارزیابی کیفیت، در کشورهای مختلف جهان است. این تنوع ناشی از تفاوت‌های بسترهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی موجود بین کشورها می باشد. اما می توان از جنبه های مشترک میان تجربه کشورهای مختلف پی برد این جنبه ها شامل فرایند ارزیابی درونی و سپس ارزیابی بیرونی است.[1]

ارزیابی کیفیت در نظام آموزش عالی ایران در دهه گذشته آغاز شد. این ارزیابی شامل ارکان، مولفه ها و ابعاد مختلفی است که الگوی آن بر حسب تجارب جهانی و تطبیق آن با توجه به شرایط ایران باید تدوین می گردید.

یکی از ساده ترین و در عین حال مهم ترین مسایل در این حوزه تعریف وا‍‍ژگان و اصطلاحات می باشد که در این مقدمه سعی شد به منظور دستیابی به فهم و زبان مشترک در مورد اصطلاحاتی که در ادبیات ارزشیابی آموزشی بکار گرفته می شود، به تعریف و تشریح برخی از آنها پرداخته شود:

ارزش: ارزش به مفهوم سودمندی نسبی یک پدیده برای یک فرد و در یک زمینه خاص، کلمه ارزش که بدرستی در کلمه ارزشیابی گنجانده شده است به مفهوم تعیین ارزشها برای قضاوت درباره میزان،‌درجه،‌حالت و بهای پدیده مورد ارشیابی است. منظور از ارزش همان اهمیت است.

ارزشیابی یا ارزیابی: داوری آگاهانه درباره ارزش کارها، اندیشه ها، راه حلها و روشها برای منظوری معین و بر اساس ملاکی مشخص. در ارزشیابی چهار عنصر اهمیت دارد1- قضاوت2- معیار یا استاندارد 3- ارزش و
4- شناخت. برخی از متخصصین بین ارزشیابی و ارزیابی تفاوتی قایل نیستند. مفهوم ارزشیابی طی چهار دوره تفاوتهایی داشته است. دهه 40-1930 مترادف با اندازه گیری، دهه 50-1940 توصیف فعالیتها و برنامه های آموزشی و مقایسه آنها با هدفهای مورد نظر، دهه های 80-1960 قضاوت درباره ارزش و اهمیت هر پدیده، دهه 1990به بعد ارزیابی با ارزشیابی مترادف با پیچیدگی فرایند و یا توافق درباره ارزش و اهمیت پدیده منظور شده است.

ارزیابی اثربخشی: عبارت است از قضاوت درباره مطلوبیت برونداد نهایی و پیامدها در مقایسه با هدفهای نظام. برونداد نظام آموزشی عبارت است از:1- سطح دانش و مهارت کسب شده 2- نگرش 3- آثار علمی تولید شده و خدمات مشاوره ای. به کمک مفهوم ارزیابی اثربخشی به این سوال پاسخ داده می شود که تا چه اندازه برونداد نظام آموزشی از مطلوبیت مورد نظر برخورداراست. برخی از متخصصین کیفیت آموزشی را معادل اثربخشی دانسته اند.

ارزیابی برونی: عبارت است از ارزیابی یک برنامه یا واحد آموزشی توسط افراد بیرون از آن واحد. این افراد می توانند خبرگان، همگنان و یا بازرسان باشند. ارزیابی برونی به طور معمول متضمن بررسی گزارش ارزیابی درونی،‌بازدید از مؤسسه و تحریر گزارش ارزیابی است. گزارش ارزیابی برونی در اختیار آژانسهای اعتبار سنجی قرار می گیرد.

ارزیابی درونی: عبارت است از فرایند جمع آوری و مدیریت منظم اطلاعات و تحلیل انتقادهای آنها بر اساس نقاط قوت و ضعف، فرصت ها و تهدیدها راجع به یک برنامه یا واحد آموزشی. اطلاعات از طریق مدیریت یا همه اعضا هیات علمی و دست اندرکاران برنامه یا واحد و یا نظرخواهی از دانشجویان،‌ فارغ التحصیلان و در صورت لزوم کارفرمایان جمع آوری می گردد.

ارزیابی عملکرد: در مفهوم عام، ‌ارزیابی عملکرد به عنوان وسیله ای برای اطمینان از کسب حداقل استانداردهای عملکرد می باشد. به عنوان مثال ارزیابی عملکرد کارکنان عبارتست از سنجش سیستماتیک و منظم کار افراد در رابطه با نحوه انجام وظیفه آنها در مشاغل محوله و تعیین پتانسیل موجود در آنها جهت رشد و بهبود. در هنگام طراحی سیستم ارزیابی عملکرد باید مشخص شود که سیستم ارزیابی جهت فعالیتهای شغل طراحی می شود یا برای ارزیابی کارکنان انتخاب می شوند، مربوط به فعالیتهای آنها در شغلی است یا مربوط به نتایجی که از فعالیتها بدست
می‌آید. یک سیستم ارزیابی عملکرد هنگامی مؤثر است که شامل هر دو معیار باشد.

ارزیابی کیفیت: هرگونه فعالیت ساختارمند جمع‌آوری اطلاعات که منتج به قضاوت درباره کیفیت برنامه یا واحد آموزشی گروه گردد، ارزیابی کیفیت نامیده می شود.

اعتبار سنجی: اعتبار سنجی فرایندی است که مجموعه‌ای از استانداردهای از قبل تدوین شده را در یک سازمان مد نظر قرار می‌دهد و میزان تطابق وضعیت موجود مؤسسه را با آن استانداردها، ارزیابی می‌کند. با مقایسه ویژگی های وضعیت موجود مؤسسه با استانداردهای  از قبل تدوین شده،‌ کیفیت مؤسسه مورد سنجش قرار می‌گیرد.

تصمیم گیری: به عنوان غایت فرایند ارزشیابی منظور می‌گردد. چنانچه از داده‌های ارزیابی برای تصمیم گیری استفاده نشود، ارزیابی بیهوده است. تصمیم همیشه با انجام دادن و اقدام همراه است. تصمیم انتخابی است که از میان چند گزینه بعمل می‌آید.

خود ارزیابی: در ساده‌ترین شکل خود ارزیابی نوعی درون‌نگری است. درون‌نگری در بعد تعیین ارزش و تحلیل تفاوت‌ها بین سطوح مورد انتظار، سطوح ممکن و سطوح حاصل شده.

کنترل کیفیت: مکانیزمی است که از طریق آن می توان تطابق بروندادهای یک فعالیت را با ویژگی‌های از قبل تعیین شده بررسی کرد. در زمینه‌های آموزشی کنترل کیفیت به معنای گردآوری منظم اطلاعات و داده‌ها برای کسب اطمینان از کیفیت واحدهاست. تمرکز اصلی کنترل بر مطابقت با استانداردهای از قبل تعیین شده‌ برای کیفیت است.

کیفیت: یک مفهوم چند شکلی و چند بعدی است. تصورات، ارزشها، مقاصد کلی و اهداف خاص هر فرد یا گروه ذینفع، پایه‌های تعریف کیفیت را تشکیل می‌دهند. کیفیت مجموع ویژگی‌ها و خصوصیات یک فرآورده یا خدمت است که بیانگر توانایی آن در برآورده‌کردن خواسته‌های بیان شده باشد. الکرانی[2] می گوید هر سازمانی که بتواند کیفیت را تعریف، اندازه‌گیری و به آن دست یابد، یک مزیت رقابتی قوی بدست آورده است و آن را پایدار می‌سازد. از نظر یونسکو کیفیت در آموزش عالی مفهومی چند بعدی است که به میزان زیادی به وضعیت محیطی (زمینه) نظام دانشگاهی، ماموریت یا شرایط و استانداردهای رشته دانشگاهی بستگی دارد. بر این اساس نمی‌توان گفت که کیفیت از یک نظریه عمومی یا یک الگوی کلی بدست می‌آید.

مدیریت کیفیت: مجموعه اقدامات و فعالیت‌هایی است که برای تضمین اجرای سیاست‌ها، اهداف و مسئولیت‌های مرتبط با کیفیت در سطح نظام یا مؤسسه اتخاذ می‌شود. سیاست‌های کیفیت از طریق ساز وکارهای برنامه‌ریزی، کنترل، تضمین و بهبود کیفیت به اجرا در می‌آید.

معیار یا استاندارد: استاندارد سطح مطلوب هر نشانگر است. استاندارد به این سؤال پاسخ می‌دهد که چقدر از ملاک مورد نظر کافی است تا بتوان وضعیت آنرا مطلوب قلمداد کرد. تعیین استاندارد امری قضاوتی است و بستگی به نظر داوران دارد. بنابراین با توجه به نظر گروههای تدوین کننده متفاوت است. استانداردها تحت تأثیر مکان و زمان قرار می‌گیرند. بین استاندارد و معیار تفاوت‌هایی وجود دارد. دیونی از استانداردهای کیفی تحت عنوان معیار نام برده و می‌گوید هنگامی که با یک پدیده پیچیده سروکار داریم بهتر است مبنای قضاوت ما معیار باشد و نه استاندارد. زیرا
نمی‌توان تمام ابعاد پیچیده و پویای یک برنامه یا نظام را با توسل به استاندارد کمی مورد قضاوت قرار داد. ماریتا[3] در مقایسه معیار و استاندارد می‌گوید معیار عبارت کلی‌است که می‌توان تعابیر مختلفی از آن به عمل آورد. تمرکز معیار بر سنجش کیفیت است و از آنها می‌توان استانداردهای مختلفی را استخراج کرد. به عبارت دیگر ماریتا معیار را سطحی بالاتر و کلی‌تر از استاندارد می‌داند و معتقد است از هر معیار می‌توان چندین استاندارد استخراج نمود.

ملاک: ملاک عبارت است از ویژگی‌ها یا جنبه‌هایی از پدیده مورد ارزیابی که قضاوت درباره آنها انجام می‌پذیرد. انتخاب ملاک ارزیابی و اتفاق نظر درباره آنها یکی از مهمترین اقدامات لازم برای انجام ارزیابی به شمار می‌رود. ملاکها را می‌توان به صورت سلسله مراتبی انتخاب کرد. بعنوان مثال ابتدا دسته‌های عمده ملاک‌ها را انتخاب کرد سپس برای هر یک از دسته‌ها زیر ملاک ها را تعریف نمود. به عنوان مثال چنانچه دانش‌آموخته بعنوان ملاک انتخاب گردد در اینصورت عملکرد تحصیلی و وضعیت شغلی زیر ملاک محصوب می‌شوند.

نشانگر: نشانگرها عبارتند از مشخصه‌هایی که برای گردآوری داده‌ها جهت قضاوت درباره ملاک‌های مورد نظر به کاربرده می‌شوند. نشانگر آماره‌ای است درباره نظام آموزشی که وضعیت یک یا چند عامل را آشکار می‌کند. در برخی از موارد از مجموعه‌ای از نشانگرها به عنوان سیستم نشانگرها استفاده می‌شود. بعنوان مثال چنانچه دانش‌آموخته بعنوان عامل و عملکرد تحصیلی بعنوان ملاک در نظر گرفته شود نشانگر مورد نظر می‌تواند معدل نمره‌های او یا نمره آزمون ورودی باشد.

نظارت و پایش: پایش یا نظارت به مشاهدات منظم و توام با دانش، بینش  و آگاهی که به ثبت پدیده‌ها
می‌پردازد، اطلاق می‌شود و از ابزارهایی کمی و کیفی چون گزارش‌ها، مشاهدات، چک لیست‌ها، نشست‌ها، ایده‌ها و حقایق بهره‌مند می‌گردد. نظارت بخشی از ارزشیابی است که در آن امر قضاوت انجام نمی‌گیرد. در برخی از منابع از واژه نظارت همراه با راهنمائی استفاده می‌شود و یا نظارت را مترادف با ارزیابی تکوینی بیان می‌کنند. از آنجا که هدف از استقرار یک نظام جامع ارزیابی آموزشی کمک به سیاستگذاری و برنامه‌ریزان از طریق فراهم نمودن داده‌های لازم برای نیل به هدف‌های آموزشی و بهبود عوامل آموزشی است، می توان نظارت را جزئی از ارزیابی تکوینی منظور داشت.

 



[1] - مطالب بیان شده برگرفته از کتاب راهنمای گام به گام ارزیابی درونی کیفیت در نظام دانشگاهی، نوشته یوسف حجازی، عباس بازرگان و فاخته اسحاقی می باشد که در سال 1387 در دانشگاه تهران منتشر شده‌است.

[2] -Alquraini

[3] -Marthya