مطالبی در حوزه ارزشیابی آموزشی
ساعت ۱٠:٥٢ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢٤ مهر ،۱۳٩۱  کلمات کلیدی: ارزشیابی آموزشی

 

واژه ارزشیابی در فرهنگ دهخدا تحت عنوان ارزیابی به معنای «عمل یافتن هر چیز، تقویم» و در فرهنگ معین به معنای «عمل یافتن ارزش و بهای هر چیز، سنجش و بررسی حدود هر چیز و برآورد کردن ارزش آن» تعریف شده است.


مطالبی در حوزه ارزشیابی آموزشی

 

 

 

 

 

کاری از کاظم رستگار

عضو شورای نظارت و ارزشیابی دانشکده صداوسیما

معنای ارزشیابی

واژه ارزشیابی در فرهنگ دهخدا تحت عنوان ارزیابی به معنای «عمل یافتن هر چیز، تقویم» و در فرهنگ معین به معنای «عمل یافتن ارزش و بهای هر چیز، سنجش و بررسی حدود هر چیز و برآورد کردن ارزش آن» تعریف شده است.

در فرهنگ روانشناسی، «آرتور ربر»، ارزشیابی را در معنی عام «تعیین ارزش و یا اهمیت یک چیز» و به صورتی ویژه تر، آن را به معنای «تعیین میزان موفقیت یک برنامه، یک درس، یک سری آزمایش، یک دارو و ... در رسیدن به هدفهای اولیه» تعریف کرده است.

ازریابی یا ارزشیابی ؟

فرآیند ارزشیابی مستلزم پشت سرگذاشتن دوگام اساسی اندازه گیری و سنجش است. اندازه گیری در هر زمینه، معمولاً به جمع آوری اطلاعات درباره یک صفت یا خصیصه معینی که در هر شئ، یا پدیده وجود دارد، گفته می‌شود. این اطلاعات به منظور پیش بینی، داوری و تصمیم گیری در مورد فرد، شئ یا پدیده مورد نظر به کار می رود.

براین اساس، نتایج اندازه گیری همواره منجر به توصیف پدیده مورد اندازه گیری می شود و تفسیر این نتایج نیز در بیشتر موارد برای ما امکان نوعی پیش بینی را فراهم می آورد.

گاهی ممکن است اطلاعات مربوط به صفاتی را که در اشیاء، افراد یا پدیده های شبیه به هم وجود دارد، با یکدیگر مقایسه کنیم و آنها را از نظر صفت یا خصیصه مشترک با یکدیگر مقایسه کنیم و بسنجیم.

 مثلاً هنگامی که نمرات پیشرفت تحصیلی فراگیران را در یک درس معینی در اختیار داشته باشیم، می توانیم آنها را با یکدیگر مقایسه و سنجش کنیم و سپس برای ورود آنها به یک مسابقه علمی تصمیم بگیریم.

 هر کاری که قضاوتی به همراه داشته باشد ارزشیابی است که بعضی از مواقع ارزیابی، سنجش و ارزشیابی معادل یکدیگر به کار می روند، اما به واقع هم معنا نیستند. سنجش و ارزیابی اندازه گیری عملکرداست و مشتمل بر قضاوت نیست و این نقش بر عهده ی ارزشیابی است.

ارزشیابی آموزشی به معنای اندازه‌گیری، سنجش و داوری دربارهٔ مسائل مختلف آموزش و پرورش است تا تصویری از چگونگی فعالیتهای تربیتی به دست آید و مبنایی برای هدایت و رهبری امور باشد.

هدف از برگزاری دوره های آموزشی (و نشانه ی کار آمدی هر فعالیت آموزشی)، ایجاد تغییرات مطلوب در شناخت و رفتار بالقوه ی یادگیرندگان است.

 در جریان تعلیم و تربیت برای تعیین و تشخیص میزان پیشرفت یادگیری فراگیران و میزان دستیابی به هدفهای تربیتی، ارزشیابی امری ضروری است.

معمولاً ارزشیابی، هنگامی ضرورت می یابد که در جریان یک عمل، بخواهیم تصمیم تازه ای اتخاذ کنیم. آن وقت است که باید اطلاعات مورد نیاز را جمع آوری، تجزیه و تحلیل و تفسیر نموده و بر مبنای آن تصمیم گیری کنیم.

در فرآیند یاددهی- یادگیری، معلم پیوسته مجبور است تصمیمات تازه ای بگیرد. به عنوان مثال، او باید تصمیم بگیرد که:

 آیا این مطلب را باید تدریس کند؟

 آیا فراگیران مطالب و مفاهیم را به درستی یاد می گیرند و درک می کنند؟

 پس از این دوره تدریس تا چه اندازه فراگیران به هدفهای آموزشی مورد نظر رسیده اند؟

 و ...

معلم برای پاسخگویی به هریک از این پرسشها، نیازمند اطلاعاتی دقیق است که براساس ارزشیابی به دست خواهد آورد

برای محقق شدن اهداف آموزشی، به اطلاعاتی نیازمندیم که میزان دست‌یابی به اهداف را نشان دهد. با دسترسی به این اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن ها می توانیم مشخص کنیم، کدام بخش از آموزش به یادگیری یادگیرندگان منجر شده است، و یادگیرندگان از کدام بخش بهره ی لازم را کسب نکرده اند و در آن زمینه به توجه و آموزش بیشتری نیاز دارند.

از سوی دیگر، آگاهی از مؤثر بودن فعالیت ها و کوشش های آموزشی، مشوقی برای تداوم فعالیت های یادگیری  یاددهی معلم و یادگیرنده است و به آنان کمک می کند که آگاهانه به این فعالیت ها اقدام کنند.

دیدگاه سایر صاحبنظران در باره ارزشیابی آموزشی:

  • قضاوت کردن یا تعیین ارزش یا کیفیت کردن.
  • فرآیند گردآوری اطلاعات به منظور اخذ تصمیم درباره برنامه آموزشی.
  • فرآیند نظامدار گردآوری و تفسیر شواهدی که منجر به داوری ارزشی می شود و در نهایت به عمل می‌انجامد.
  • ارزشیابی، فرآیندی منظم و نظامدار (سیستماتیک) است. بنابراین به برنامه ریزی دقیق نیاز دارد.
  • ارزشیابی، بیشتر یک فرآیند کلی است تا جزیی، یعنی کل فرآِیند یاددهی یادگیری را در برمی گیرد.
  • ارزشیابی، همواره به سوی هدفی متوجه است و هدف نهایی آن اصلاح و بهبود فرآیند یاددهی و یادگیری است.
  • ارزشیابی نیازمند ملاکهای معینی است که براساس آن درباره مطلوبیت یک امر قضاوت می شود.
  • ارزشیابی در نهایت به نوعی عمل و تصمیم گیری می انجامد.
  • ارزشیابی فرآیند منظمی است که در طی آن، درباره ارزش، مطلوبیت، مؤثر بودن یا کفایت چیزی طبق ملاکها و مقاصد معینی قضاوت و داوری می شود. این داوری مبتنی بر مقایسه دقیق داده های عینی با استانداردهای انتخابی است.

 

 

برای ارزشیابی باید سنجش به عمل بیاوریم و در جریان اندازه گیری و سنجش باید مراحل زیر را طی کرد:

تعریف صفت یا خصیصه مورد اندازه گیری- در این مرحله باید مشخص کرد که چه صفتی را می خواهیم اندازه گیری کنیم،

 تعیین یا ساختن ابزار اندازه گیری- با توجه به صفت مورد اندازه گیری تصمیم می گیریم که از چه ابزار یا وسیله ای برای اندازه گیری آن استفاده کنیم.

 برای اندازه گیری وزن معمولاً از وسایل توزین مانند ترازو و برای اندازه گیری میزان پیشرفت تحصیلی فراگیران از ابزارهایی مانند مشاهده، مصاحبه (سؤالات شفاهی)، پرسش نامه (سؤالات کتبی) و... استفاده می کنیم.

برخی از ابزارهای اندازه گیری از قبل ساخته شده اند و ما تنها باید آنها را برای انجام عمل اندازه گیری انتخاب کنیم، اما گاهی نیاز است که ابزارهایی را خودمان طرح ریزی نموده و بسازیم. به طور مثال معلمان، بسیاری از پرسشهای امتحانی را خودشان می سازند و به کار می برند. انواع پرسشهای کتبی از نوع آزمونهای عینی و انشایی، نمونه هایی از ابزارهای اندازه گیری معلم ساخته است.

انتخاب یا ساختن مقیاس اندازه گیری- بسیاری از مقیاسهای اندازه گیری از قبل تعیین شده است، در نظام ارزشیابی پیشرفت تحصیلی کشور ما، از مقیاس فاصله ای (نمره صفر تا بیست) برای اندازه گیری و سنجش یادگیری های دانش آموزان استفاده می شود.

 گاه ممکن است معلم خودش مقیاس تازه ای را برای اندازه گیری پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در یک درس خاص وضع کند. 

انجام عمل اندازه گیری- عمل اندازه گیری هنگامی صورت می گیرد که ما به مقادیری از یک صفت یا خصیصه که در یک فرد، یک شئ، یا یک پدیده وجود دارد، براساس قواعد معینی، عدد یا کمیت می دهیم.

به عبارت دیگر عمل اندازه گیری، یعنی کمی ساختن صفات یا خصوصیات در جریان ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، هنگامی که معلم در حال تصحیح اوراق امتحانی یا مشاهده و بررسی رفتار دانش آموزان است و به ازای عملکرد آنها یا تغییراتی که در رفتار و اعمال آنها مشاهده می کند، به آنان نمره می دهد، عمل اندازه گیری صورت می گیرد. در این مرحله است که معلم باید دقت لازم را به کار بگیرد تا اندازه گیری با کمترین خطا انجام شود.

سنجش و ارزشیابی- نتایج عمل اندازه گیری، داده ها یا نمراتی است که تنها به مقدار یک صفت یا خصیصه در یک فرد یا شئ یا پدیده اشاره می کند، اما اگر مجموعه ای از این داده ها را با یکدیگر مقایسه و سنجش نموده و آن گاه براساس یک معیار مشخص درباره آنها به قضاوت و داوری بپردازیم، می گوییم که عمل سنجش و ارزشیابی انجام داده‏ایم.

 فرآیند آموزش متشکل از طراحی، اجرا و ارزشیابی است. این فرآیند پویا است و همواره برای دستیابی به اهداف آموزش جریان دارد.

معلم، مدیران، کارشناسان آموزش و سایر دست اندرکاران آموزش (که ما آنها را آموزشگر می‌نامیم)، در جهت دستیابی به اهداف آموزشی تلاش می‌کنند و در جهت مشخص شدن میزان دستیابی به اهداف آموزش، اقدام به ارزشیابی می‌کنند.

مهمترین سوالی که همواره ذهن آموزشگران را درگیر می‌کنند دو سوال اساسی است:

1-    میزان دستیابی به اهداف آموزش

2-    موانع و مشکلات موجود در جهت دستیابی به اهداف آموزش

در این راستا آموزشگران با توجه به پارامترهای مشخص شده در اهداف آموزش، آنچه با آموزش ارتباط دارد را مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌دهند و بر اساس آنها اقدام به قضاوت (ارزشیابی) می‌کنند.

ارزشیابی در تمام جوارح آموزش (طراحی، اجرا و ارزشیابی) همواره جاری است و آموزشگر را در جهت رسیدن به اهداف آموزش به پیش می‌برد.

در این راستا آموزشگران طراحی را ارزشیابی می‌کنند. اجرا را ارزشیابی می‌کنند و ارزشیابی را هم ارزشیابی می‌کنند و همواره به دنبال پاسخ به دو سوال فوق ( 1- میزان دستیابی به اهداف آموزش 2-موانع و مشکلات در راه دستیابی به اهداف آموزش) هستند.

هدف ارزشیابی خدمت به آموزش است، نه در کمین نشستن برای غافلگیر کردن فراگیران و سایر عوامل درگیر در آموزش .

اطّلاعات حاصل از سنجش و ارزشیابی مستمر باید به این پرسش پاسخ دهد که فراگیردرکجا قرار دارد؟ و برای پیشرفت او چه میتوانیم بکنیم؟

دسته بندی ارزشیابی های آموزشی با توجه به زمان و هدف استفاده از آنها

1-    آغازین

2-     تکوینی

3-     تشخیصی

4-    پایانی (تراکمی)

5-     تعقیبی

ارزشیابی آغازین

با اجرای ارزشیابی آغازین (ورودی) و تحلیل نتایج آن می توان از تسلط یادگیرنده بر پیش نیازهای یادگیری، میزان آموخته ها و توانایی او در زمینه ی موضوع جدید یادگیری آگاه شد.

در ارزشیابی آغازین دو بحث مطرح است:

1-    تسلط بر پیش نیازها

2-    تسلط بر موضوع جدید یادگیری

ارزشیابی تکوینی

معلم وقتی بداند یادگیرندگان چه طور پیشرفت می کنند و در چه مواردی با دشواری مواجه اند، می تواند از این اطلاعات برای ایجاد تغییر و اصلاحات لازم در آموزش مانند تدریس مجدد، تلاش برای ارائه ی رویکردهای آموزشی جایگزین، یا پیشنهاد فرصت های بیشتر برای تمرین استفاده کند.

در واقع، معلم اندیشمند از طریق سنجش آغازین (ورودی) ساخت شناختی یادگیرنده را به منظور آگاهی از پیش دانسته ها و تسلط او بر پیش نیازهای موضوع یادگیری، ارزشیابی می کند.

سپس بر اساس تجزیه و تحلیل نتایج به دست آمده از سنجش آغازین، زمینه هایی را که یادگیرنده بر آن ها تسلط نداشته است و در آن ها به کمک نیاز دارد، مشخص می کند و برای انتخاب نقطه ی شروع آموزش (انطباق محتوای آموزش با توانایی یادگیرندگان) و رفع کمبودها و کاستی های آموزشی یادگیرندگان (تسلط بر پیش نیازهای یادگیری) تصمیم می گیرد و به آموزش مطالب درسی متناسب با نیاز و توانایی آنان می پردازد.

در واقع تفسیر نتایج ارزشیابی تکوینی به این منظور انجام می شود که مشکلات، نارسایی هاو بدفهمی های یادگیری هر یک از فراگیران مشخص شود. و نیز روشهای مناسب برای رفع آنها را به معلم و فراگیران نشان دهد.

ارزشیابی تشخیصی

ارزشیابی تشخیصی برای تشخیص مشکلات یادگیری فراگیران به کار می رود. ارزشیابی تشخیصی زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که با روش های معمول ارزشیابی تکوینی مشکلات فراگیران قابل رفع شدن نیست و معلم با اجرای ارزشیابی تشخیصی در پی تشخیص (کشف علتهای زیربنایی) مشکلات فراگیر برمی آید.

آیا ضعف فراگیر ناشی از کم اطلاعی اوست؟ یا ناتوانی ذهنی؟ یا مشکلات روانی – حرکتی؟ یا مسائل عاطفی؟ یا....

 

ارزشیابی پایانی(تراکمی)

ارزشیابی پایانی بلافاصله پس از پایان یافتن درس یا دوره انجام میشود و عملکرد اصلی آن عبارت است از مشخص کردن این که آیا اهداف آموزشی محقق شده اند یا نه؟ میزان دسترسی به اهداف آموزشی در این مرحله مشخص می شود.علت نامیدن آن به ارزشیابی تراکمی آن است که می توان یادگیری های متراکم یا مجموع یادگیریهای فراگیران را با آن سنجید.

ارزشیابی تعقیبی

ارزشیابی تعقیبی پس از پایان یافتن دوره آموزشی انجام میشود و عملکرد اصلی آن عبارت است از این که آیا اهداف آموزشی محقق شده است؟ و فراگیران مطابق اهداف آموزشی به نتایج مورد نظر رسیده اند؟ مثلا در هنگام انجام وظایف شغلی آنچه را که در دوره آموزشی به ایشان یاد داده شده است را در عمل، بکار می بندند؟

 یک معلم حرفه ای در جریان تدریس خود، بدون توجه به این که چه می آموزد و به که می آموزد، چنانچه بخواهد کار خود را به شیوه ای علمی و دقیق پیش ببرد، نیازمند آن است که در طراحی برنامه تدریس خود، مراحل اساسی زیر را پشت سر گذارد.

الف- تعیین هدفهای آموزشی- در این مرحله، معلم از خود سؤال می کند که قرار است چه تغییرات مطلوبی را در دانستنی ها، مهارتها و نگرشهای فراگیران خود بوجود آورد.

 او در این مرحله موظف است تا هدفهای مورد نظر را براساس انتظاراتی که در پایان درس از فراگیران خود دارد، بیان کند.

ب- تعیین رفتار ورودی و انجام ارزشیابی تشخیصی- همه معلمان قبل از شروع تدریس از خود سؤال می کنند:

آیا فراگیران برای یادگیری درس جدید از آمادگی های لازم برخوردارند؟

 آیا آنان پیش دانسته های لازم را برای دریافت این درس دارا هستند؟

برای پاسخگویی به این پرسشها و تعیین رفتار ورودی فراگیران ، معلم ناچار است به نوعی ارزشیابی تشخیصی دست بزند تا بتواند ضمن آگاهی از تواناییهای فراگیران، نقطه شروع تدریس خود را معین کند و از دانسته های فراگیران آغاز کند و به مرور مطالب جدید را به آنها آموزش دهد.

ج- انتخاب روش تدریس مناسب و ارائه آن در کلاس درس- پس از انجام ارزشیابی تشخیصی، معلم با توجه به ماهیت درس خود و هدفهای آن و اصولی که بر فرآیند یادگیری حاکم است، روشی را برای تدریس خود برمی گزیند.

 امروزه معمولاً با توجه به یافته های روانشناسی پرورشی توصیه می شود که معلمان از الگوها و روشهایی برای تدریس استفاده کنند که در آنها بر فعالیت یادگیرنده در جریان یادگیری، انجام فعالیتهای گروهی و یادگیری مشارکتی، واداشتن فراگیران به تفکر و حل مسأله و دستیابی به مهارتهای فرآیند و فراشناختی تأکید بیشتری می شود.

د- ارزشیابی مرحله ای یا تکوینی- در جریان ارائه درس و انجام فعالیتهای یاددهی- یادگیری و تعامل میان معلم و فراگیران و فراگیران با یکدیگر و با محیطی که آنها در آن قرار دارند، معلم به عنوان کسی که نقش راهنمایی فراگیران را به عهده دارد و می کوشد تا با توجه به هدفهای آموزشی و پرورشی درس مورد نظر به جهت دهی و سازمان دهی فعالیتها و تجارب یادگیری فراگیران بپردازد.

در این مسیر همواره این نگرانی وجود دارد که :

 آیا یادگیری در حال اتفاق افتادن است؟

 آیا حواس و ذهن فراگیران با موضوع یادگیری درگیر شده است؟

 آیا فراگیران مطالب را می فهمند؟

 و...

معلم برای این که بتواند به این پرسشها پاسخ دهد و براساس پاسخ آنها فرآیند یاددهی- یادگیری را درست پیش ببرد، مجبور است در خلال تدریس خود، مرتباً از فراگیران تأیید بگیرد که:

 آیا درس را می فهمند؟

 آیا به درس توجه دارند؟

 آیا ابهامی در دریافت مطالب ندارند؟

 و در بیشتر موارد، با توجه به مطالب ارائه شده، پرسشهای شفاهی را در کلاس طرح کند تا فراگیران به آنها پاسخ دهند یا تکالیف کوچکی را برای آنها در نظر بگیرد که به سرعت انجام دهند (به عنوان مثال نظرات معلم را خلاصه وجمع بندی نمایند یا مسأله ای در ارتباط با موضوع درس حل کنند یا آزمایشی را دوباره انجام دهند و...)

 مجموعه فعالیتهایی از این دست، ارزشیابی تکوینی نامیده می شود که عملاً معلم را در جریان یادگیری فراگیران قرار می دهد و به او کمک می کند تا آگاهانه فرآیند تدریس را در مسیر صحیح خود پیش ببرد.

هـ- جمع بندی و ارزشیابی مجموعی- همه معلمان با توجه به هدفها و محتوای درس خود در مراحل پایانی تدریس، ضمن جمع بندی و نتیجه گیری کلی از مطالب و فعالیتهایی که در کلاس و محیط آموزشی و یادگیری عرضه کرده اند، مایلند به این پرسشهای اساسی پاسخ دهند که:

 تا چه اندازه فراگیران توانسته اند به هدفهای آموزشی و پرورشی درسی دست یابند؟

و اگر برخی از هدفهای درسی تحقق نیافته اند، چه موانع و مشکلاتی بر سر راه یاددهی- یادگیری وجود داشته است؟

 آیا این مشکلات ناشی از ضعف معلم در ارائه صحیح درس بوده است؟

 آیا فراگیران برای یادگیری، کوشش مناسب را انجام نداده اند؟

 آیا مطالب و فعالیتهای یادگیری عرضه شده با توانایی و میزان درک و فهم فراگیران هماهنگی نداشته است؟

دستیابی به پاسخ این سؤالات، تنها در سایه اجرای نوعی ارزشیابی مجموعی ممکن خواهد شد. جمع آوری اطلاعات دقیق در مورد یادگیری های فراگیران و مجموعه فعالیتهای یاددهی- یادگیری، به معلم کمک خواهد کرد تا مشکلات یادگیری شاگردان و نقایص کار خویش و احیاناً مشکلات مربوط به محتوا و مطالب کتاب درسی و موارد آموزشی و کمک آموزشی و نظایر آن را کشف کند و آنگاه برای اصلاح و بهبود آنها اقدام نماید.

امروزه ارزشیابی بخش جدایی ناپذیر فرایند یادگیری – یاددهی است و از آن عمدتاً برای هدایت و بهبود یادگیری یادگیرندگان استفاده می شود.

 برگرفته از متون و منابع علوم تربیتی