نیازسنجی آموزشی اولین گام آموزش اثر بخش
ساعت ٤:۱۸ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۸ دی ،۱۳۸٩  کلمات کلیدی: نیاز سنجی آموزشی

زندگی انسان در تمام طول تاریخ و از لحظه تولد تا پایان حیات با فراگیری و آموزش سپری  می شود هر چند این امر در طول حیات به اشکال مختلف صورت می گیرد اما مسلم آن است که این فراگیری همیشه وجود دارد و امری مداوم و پیوسته است.بنابراین آموزش و انسان یک رابطه عمیق تاریخی داشته و انسان آموزش را نوعی سرمایه گذاری و تجهیز شدن برای ماندن در عرصه زندگی می داند.


آموزشی که انسان را در بر گرفته شامل این سه دسته می شود:

1-   آموزش مستمر ضمنی[1]: این نوع آموزش به هر آنچه که انسان در طول عمر، به گونه‌ای نامنظم در زمینه های دانش، توانش و بینش فرا می گیرد اطلاق می‌گردد. آموزش مستمر ضمنی از طریق تجربیات شخصی روزمره با توجه به محیطی که فرد در آن رشد می یابد و کار و زندگی می کند به دست می آید.

2-   آموزش رسمی[2]: آموزش رسمی یا مدرسه ای شامل آن قسمت از نظام آموزش است که از کودکستان آغاز شده تا آموزش عالی ادامه می یابد. این نوع آموزش سازمان یافته است و دارای ساختاری مشخص می باشد و از سلسله مراتب منظمی پیروی می‌نماید.

3-   آموزش غیر رسمی[3]: آموزش غیر رسمی به هر نوع فعالیت آموزشی و کارآموزی اطلاق    می شود که سازمان یافته است ولی خارج از آموزش رسمی تحقق می پذیرد. مانند دوره های آموزشی و کارآموزی کوتاه مدت در زمینه های گوناگون عقیدتی، سیاسی، سوادآموزی، بهداشت، تعاون، کمک های اولیه، تنظیم خانواده، کسب مهارتهای حرفه ای و حتی در زمینه های صنعت، کشاورزی و خدمات و انواع آموزش‌های مفید برای بارور ساختن اوقات فراغت (میرزابیگی، 1380، ص 27).

  نکته‌ای که می بایست در آموزش های بیان شده مورد توجه قرار بگیرد رسیدن به یادگیری و آموزش اثربخش می باشد. رعایت اصول و قوانین علمی در برنامه ریزی ها و تصمیم گیری ها، داشتن نگاه کارشناسانه به مقوله آموزش باعث می شود تا فرآیند آموزش ، موثر واقع شده و نتایج مورد نظر محقق شود.

آموزش و بهسازی نیروی انسانی مجموعه کنشهای هدفمند و از پیش اندیشیده و طرح ریزی شده ای است که با هدف افزایش رفاه و اثر بخشی فرد و سازمان بطور مداوم و نظام مند به بهبود و ارتقای سطح دانش، مهارتها و نگرش های معطوف به بهبود عملکرد شغلی حال و آینده کارکنان می پردازد (ترک زاده و عباس زادگان، 1379، ص 34). همانطور که در تعریف مشاهده می شود آموزش نیروی انسانی می بایست هدفمند، طرح ریزی شده و دارای یک برنامه از پیش تعیین شده باشد در اینجاست که صحبت از برنامه ریزی برای آموزش به میان می آید.

هیلدا تابا گام های طراحی برنامه را شامل مراحل زیر می داند:

تشخیص نیازها، تدوین اهداف ، انتخاب محتوا ، سازماندهی محتوا ، انتخاب تجربیات یادگیری ، سازماندهی تجربیات یادگیری و تعیین آنچه باید ارزشیابی شود روشها و وسایل ارزشیابی (میرزابیگی، 1380، ص 71).

مدل T.D.L.B توسط هیأت هادی آموزش و بهسازی انگلستان در سال 1992 طراحی شده است. این سازمان که یک سازمان سیاستگذاری دولتی در زمینه فعالیت های آموزش و بهسازی است مدل استانداردی برای آموزش و بهسازی کارکنان ارائه نموده است. این مدل شامل مراحل زیر است:

1-     شناسایی نیازهای آموزش و بهسازی

2-     طرح ریزی استراتژیها و برنامه های آموزش و بهسازی

3-     ارائه فرصت های یادگیری، منابع و پشتیبانی

4-     ارزشیابی اثر بخش آموزش و بهسازی

5-     پشتیبانی آموزش و بهسازی (ترک زاده و عباس زادگان، 1379، ص 46).

همانطور که ملاحظه می شود گام اول برای طراحی یک برنامه شناسایی نیازها می باشد.

اگر این گام به درستی برداشته شود زمینه پیش روی درست برنامه فراهم می گردد چرا که از این طریق است که اطلاعات مفیدی برای تصمیم گیری و تعیین اهداف برنامه بوجود می آید. اهدافی که منطبق با خواسته ها و نیازهای موجود می باشد و برای رفع آنها انتخاب و پیگیری می شوند.گولدستین[4] (1996) معتقد است که شروع آموزش بدون یک تحلیل کامل از نیازها وسوسه ای بیش نیست. وی تاکید بر این مطلب دارد که مبادا هیچ برنامه ای بدون سنجش کامل از وظایف  ، رفتارها و محیط آغاز شود. وی همچنین مدلی را برای آموزش سیستماتیک ارایه می دهد که طبق آن تعیین اهداف ، اجرا و ارزشیابی آموزش بایستی بر اساس نتایج نیاز سنجی باشد.

نیاز آموزشی :

واژه نیاز[5] ابتدا در اوایل دهه 1930 در مباحث روان شناسی به کار گرفته شد و منظور از آن متغیر انگیزاننده بود که باعث رفتار خاصی در فرد می شد. به تعبیر دیگر نیاز عبارت بود از یک خواست که باعث رها شدن انرژی می گردید و نیرویی ایجاد می کرد که برای نیل به هدف خاصی، رفتار ویژه ای را موجب می شود (بابایی، 1378، ص 2).براد شاو نیازها را شامل نیازهای تجویزی، نیاز تطبیقی، نیاز احساس شده و نیاز اظهار شده می‌داند (همان منبع، ص 8).

فتحی (1382، ص8) معتقد است مفاهیم ارائه شده از نیاز را می توان در یکی از طبقات زیر قرار دارد:

 1- نیاز به معنای خواسته ها و نظرات افراد

2- نیاز به معنای نقص یا مشکل یا مسئله

3- نیاز به معنای فقدان یا ضرورت چیزی

4- نیاز به معنای فاصله یا شکاف

وی معتقد است که متداولترین تعریف نیاز مفهوم چهارم است.

راجر کافمن [6]1991)) به عنوان واضع این تعریف از نیاز است از نظر وی نیاز یعنی: فاصله میان نتایج جاری و نتایج مورد نظر بر اساس این نظریه، نیاز در قلمرویی وجود دارد که در آن بین موقعیت واقعی با موقعیت مطلوب فاصله و شکاف موجود است این تعریف از نیاز امروزه طرفدار بیشتری دارد هر چند برخی منتقدین تشخیص موقعیت مطلوب را مشکل می دانند و آن را امری ارزشی می دانند که از فردی به فرد دیگر متفاوت است در نتیجه موقعیت مطلوب را امری نسبی می دانند. اما با این وجود این تعریف از نیاز گویی پذیرفته ترین تعاریف است. در کنار هم آمدن دو واژه نیاز وآموزش می تواند یک تقسیم بندی دیگر از نیاز باشد چرا که نیاز آموزشی[7] به نیازهایی اطلاق می شود که از طریق آموزش قابل رفع باشند و این گونه نیازها تنها در حوزه های دانشی، مهارتی و نگرشی مطرح می شوند (ترک زاده و عباس زادگان، 1379، ص 58). فتحی (1382، ص 21) نیازهای آموزشی را در مقابل نیازهای روان شناختی قرار می دهد ،  تابا [8](1962)  نیازهای آموزشی را نیازهایی می داند که منعکس کننده تقاضاهای آموزشی و یا هدف های آموزشی باشد. به عبارتی این دسته از نیازها، ضرورت و اهمیت آموزش های معینی را گوشزد می کنند. بنابراین در زمینه آموزش و یادگیری ، نیاز بر حسب ویژگی ها ، تواناییها و یا دانش و نگرش هایی تعریف  می شود ، که لازم است یادگیرنده و یا گروهی از یادگیرندگان از آن برخوردار باشند؛ ولی در حال حاضر فاقد آن هستند(میرزا بیگی،1380،ص79).شایان ذکر است که در حوزه تعلیم و تربیت بیشتر نیازهای آموزشی مد نظر است تا سایر دسته بندی از نیازها که رفع آنها خارج از حوزه اختیار و قدرت تعلیم و تربیت می‌باشد.

نیازسنجی آموزشی :

همانطور که ذکر شد گام اول در برنامه ریزی آموزشی تعیین نیازهای آموزشی و اولویت بندی آنها می باشد و این امر مهم از طریق فعالیتی که نیاز سنجی آموزشی نام گرفته است تحقق می یابد.نیازسنجی [9]به عنوان فرآیندی است که از طریق آن  اطلاعات در مورد نیازها جمع آوری و تحلیل می شود.این امر قدمتی به اندازه خود تعلیم و تربیت دارد چرا که هر جا آموزشی صورت پذیرد بطور قطع برای رفع نیاز بوده است. هرچند در گذشته به صورت سنتی این اتفاق می افتاده و بزرگترها نیازهای کوچکترها را تشخیص می دادند و برنامه هایی را برای تربیت و آموزش آنها تدارک می دیده اند، اما امروزه این امر به صورت علمی و از طریق روشها و تکنیک های مختلف و متفاوت انجام می شود.

نیازهای آموزشی برای قرون متمادی به طور سنتی و ذهنی مورد سنجش و ارزیابی واقع می‌شد، سنجش منظم و دقیق نیازهای آموزشی تا اواسط قرن بیستم صورت نمی پذیرفت. مسائلی نظیر تحولات سریع اجتماعی و لزوم آماده سازی افراد برای زندگی شخصی و حرفه ای از یکسو و تقاضای عمومی و حرفه ای برای برنامه های تربیتی نظام یافته و پاسخگو نسبت به مسائل موجود از سوی دیگر، منجر به ظهور الگوهای برنامه ریزی مبتنی بر اطلاعات گردید و از آنجا که طراحی و بکارگیری هرگونه نظام اطلاعاتی در تعلیم و تربیت مستلزم توجه و عنایت ویژه ای به مقوله بررسی نیازهاست به تدریج نیازسنجی مورد توجه محققان و صاحبنظران تعلیم و تربیت قرار گرفت (فتحی، 1382، ص 4).

با توجه به اهمیت مقوله نیازسنجی در اثربخشی یک برنامه می توان گفت که نیازسنجی جزء جدایی ناپذیر برنامه ریزی می باشد. از طرفی دیگر نیازسنجی، مشارکت افراد را در برنامه ریزی منجر می شود و افراد می توانند نقطه نظرات مختلف خود را بیان کنند.در نتیجه با درگیر کردن آنها در تصمیم گیری ها زمینه فعالیت بیشتر آنها را در برنامه فراهم می شود و این امر منجر به جهت گیری مثبت تری در طراحی و اجرای برنامه ها می شود. از محاسن دیگر نیازسنجی گزینش نیازهای اولویت دار می باشد. نیازسنجی به لحاظ اقتصادی نیز به صرفه می باشد چرا که با توجه به منابع محدود به طور قطع نیازسنجی به برنامه ریزان کمک می کند تا نیازهایی را مورد توجه قرار بدهند که از ضرورت و اهمیت بیشتری برخوردارند.

نیاز سنجی منجر به نوشتن اهداف کلی و رفتاری می شود ، اهداف به عنوان عناصر کلیدی در فضای آموزشی روش ، محتوا و ملاک اندازه گیری موفقیت را تعیین ومشخص می کنند(گلدستین،1996).

در ادامه به چند تعریف از نیازسنجی خواهیم پرداخت.

نیازسنجی عبارتست از شناسایی نیازها (فاصله میان آنچه هست و آنچه باید باشد) و درجه بندی آنها به ترتیب اولویت و انتخاب نیازهایی که باید کاهش یافته و حذف شود (مشایخ و بازرگان، 1374، ص 163). بابایی (1378،ص10) نیازسنجی را کاربرد فنونی می داند که بتوان به کمک آنها اطلاعات مناسب را دربارة نیازها گردآوری کرد و به الگوی نیازها و خواسته های فرد، گروه و جامعه دست یافت. سوآرز[10] (1996) در تعریف نیازسنجی می گوید: نیازسنجی در زمینه تعلیم و تربیت فرآیند جمع آوری و تحلیل اطلاعات است که منجر به شناسایی نیازهای افراد، گروهها، موسسات، جامعه محلی و و جامعه به طور کلی می شود.

الگوهای نیازسنجی آموزشی:

الگو در معنای وسیع کلمه، به هر نوع ارائه (در اشکال ذهنی، فیزیکی، تصویری یا ریاضی) از یک سیستم اطلاق می شود. الگوها ابزاری هستند که برای معرفی یا توصیف یک فرآیند یا یک سیستم واقعی یا ذهنی از آن استفاده می کنیم. آنها درک و پیش بینی رفتار سیستم را میسر می سازند. از این رو می توانند به عنوان کلیدی برای موفقیت در طرح ریزی، اجرا و ارزشیابی سیستم های ذهنی و عملیاتی مطرح شوند (ترک زاده، عباس زادگان، 1379، ص77).

شاید مهمترین فعالیت در انجام  نیازسنجی آموزشی تعیین الگو باشد. انتخاب و یا طراحی الگو برای نیازسنجی باعث تسهیل و افزایش دقت و اعتبار فرآیند نیازسنجی می شود. با انتخاب الگو برای نیازسنجی با یک نقشه از پیش طرح ریزی شده پا به این عرصه گذاشته می‌شود و روشها و رویه ها از قبل مشخص و معین می شود. الگوهای مطرح شده در زمینه نیازسنجی گاه در سطوح سازمانی، شغلی و فردی هستند و برخی نیز عمومی می باشند. در ادامه به برخی از الگوها خواهیم پرداخت.

1- الگوی کلاین[11]

به نظر کلاین نیازسنجی در تمام سطوح (محلی، ملی، منطقه ای، مدرسه ای ) مستلزم توجه به چهار مرحله زیر است:

مرحله اول: شناسایی کلیه هدفهای امکان پذیر.

مرحله دوم: مرتب کردن هدف ها بر حسب اهمیت آنها.

مرحله سوم: مشخص کردن شکاف و فاصله بین عملکرد مورد انتظار (هدف ها) و عملکرد واقعی (در صحنه عمل).

مرحله چهارم: مشخص کردن اولویت ها برای اجرا)ترک زاده و عباس زادگان،1379،ص79).

2- الگوی نیازسنجی جهانی

این الگو توسط موسسه جهانی آموزش و پرورش و نوسازی و به همکاری سازمان های ایالتی و منطقه ای واقع در پنج ایالت آمریکا تدوین شده است. این الگو مشتمل بر 17 فعالیت مجزاست که مشارکت کمیته ها و گروههای مختلف را در چرخه نیازسنجی امکان‌پذیر می کند. این الگو برای اجرای مطالعات نیازسنجی در تمامی سطوح قابل کاربرد است. هدفهای اصلی این الگو عبارتند از:

1-     شناسایی نیازهای آموزشی

2-     طبقه بندی نیازهای شناسایی شده بر حسب اولویت یا اهمیت.

3-     بیان ارزش ها یا عقایدی که کمیته ها می توانند در مورد آنها به توافق برسند.

4-     ارائه خلاصه ای از پیشنهادها که بتوان برای برطرف کردن نیازهای آموزشی شناسایی شده مطرح نمود (فتحی،1382،ص86).

3 - الگوی کافمن و هرمن

کافمن و هرمن نیاز سنجی آموزشی را در یک زمینه برنامه ریزی آموزشی استراتژیک مد نظر قرار داده اند. اهداف نیاز سنجی به زعم آنان عبارتست از :

1-     تشخیص نیاز ها جهت انتخاب اقدامات درست در زمینه برنامه ریزی آموزشی با هدف افزایش میزان کارایی و اثربخشی .

2-     فراکنشی عمل کردن در مقابل تغییرات .

3-     رفع تعارضها و دستیابی به یک زمینه مشترک و خواسته های مشترک برای تعین نتایج مورد نظر.

 الگوی پیشنهادی این صاحب نظران یک الگوی عمومی فرایندی است که می توان آن را در سطوح مختلف سازمانی ، شغلی و فردی مورد استفاده قرار داد(عباس زادگان و ترک زاده ،1379، ص78).

الگوی ترند[12]، الگوی پی.دی. کا [13](P.D.K) ، الگوی نیازسنجی هوستون ،  الگوی پورتون و مریل ، الگوی تحلیل وظیفه و الگوی نیازسنجی آموزشی کارکنان در سطح منطقه آموزشی از دیگر الگوهای نیازسنجی آموزشی می باشند.

فنون نیازسنجی آموزشی :

صرفنظر از این که نیازسنجی در چه قلمرویی صورت پذیرد و چه الگو و چارچوبی داشته باشد، نیاز به فنونی برای جمع آوری اطلاعات دارد تا از طریق آنها بتوان اطلاعات لازم را در زمینه نیازها فراهم آورد و اینگونه است که فنون نیازسنجی در خدمت تحقق بخشیدن الگوها عمل می کنند. برای این منظور به برخی از مهم ترین و متداول ترین فنون نیازسنجی به طور خلاصه خواهیم پرداخت .

1- فن دلفی[14]: یکی از ساده ترین فنونی که در بسیاری از موارد در مطالعات نیازسنجی مورد استفاده قرار می‌گیرد فن دلفی است. این فن برخلاف سادگی، نوآوری ویژه ای نیز هست که برای جمع آوری و تلخیص نظرات و قضاوتهای افراد در یک حیطه معین به کار می رود. در این فن به منظور بررسی نگرش ها و قضاوتهای افراد و گروهها، بدون الزام حضور افراد در محل معین، از پرسشنامه ها یا ابزارهای دیگری استفاده به عمل می آید. سپس با جمع بندی و ایجاد توافق میان دیدگاه ها و نظرات افراد،‌ مجموعه ای از موارد به عنوان نتیجه و برحسب اولویت به دست می آید که می تواند مبنای تدوین برنامه یا هرگونه تصمیم گیری دیگر را تشکیل دهد. فن دلفی می تواند با  استفاده از یک پرسشنامه انجام شود و یا با تشکیل جلسات بحث و کنفرانس گروهی. )فتحی ، 1382،ص127).

2- فن فیش باول[15]: فن فیش باول فنی است که در آن گروه نیازسنجی، تعدادی از افراد را که قرار است از آنها در مورد نیازهای آموزشی گروهی خاص سوال گردد و نظر خواهی شود، مورد توجه قرار داده و آنها را در یک مکان گرد هم آورده و ملاقات می کند.

در این فن گروه نیازسنجی کل گروه مخاطبان را به گروه های فرعی 6 تا 8 نفره تقسیم می‌کند تا نظرات و عقاید آنها را در خصوص نیازهای گروه به خصوصی جویا شود. سپس از گروههای فرعی درخواست می گردد که عقاید و نظرات خود را با توافق هم مشخص نمایند. و پس از انجام این کار از میان خود، یک نفر نماینده انتخاب کنند تا نظرات آنها را به گروه اصلی انتقال دهد)ترک زاده و عباس زادگان،1379 ، ص142).

3- فن تلِ استار[16] : این فن شبیه فن فیش باول است با این تفاوت که نحوه مشارکت افراد شرکت کننده و درجه مشارکت آنهایی که به عنوان نماینده با پاسخگویان انتخاب می شوند، به گونه ای متفاوت تجلی می یابد.

این فن با تقسیم گروه اصلی به گروههای فرعی شروع می شود. اگر نیازسنجی در سطح یک منطقه آموزشی صورت می گیرد، گروه نیازسنجی باید فرآیند خاصی را در هر یک از مدارس منطقه انجام دهد. گروه نیازسنجی از هر مدرسه دو نفر را به عنوان نماینده در گروه وسیع منطقه انتخاب می کند. این افراد مسئولیت دارند تا در سطح مدرسه فهرستی از نظرات اعضای مدرسه را در مورد نیازها آماده سازند)فتحی ، 1384، ص135).

4- فن بارش مغزی[17] : یکی دیگر از فنونی که در مطالعات نیازسنجی می تواند مورد استفاده قرار گیرد، بارش مغزی است. این فن به ویژه زمانی به کار گرفته می شود که افراد شرکت کننده در نیازسنجی در قالب گروههای مشورتی سازمان یافته باشند و منبع اصلی اطلاعات را تشکیل دهند.

فن بارش مغزی برای موضوعاتی اجرا می شود که ویژه هستند و نه عمومی و کلی. بنابراین مسائل بسیار کلی و پیچیده به مسائل کوچکتری تقسیم می شوند. سپس اعضایی که باید در جلسه بارش مغزی شرکت کنند مشخص می شوند. بیشتر افراد منتخب دارای تخصص وسیع به خصوص در مورد مسئله مورد بحث در جلسه  می باشند. تعداد افراد شرکت کننده در جلسه نباید کمتر از 8 و بیشتر از 15 نفر باشد.

در حین برگزاری جلسه، چهار قانون اساسی باید رعایت شود؛ انتقاد صورت نگیرد، تفکر باز و محدود نشده تشویق شود، حداکثر نظرات تولید شود و عقاید و نظرات افراد مختلف با هم ترکیب شود(فتحی ،1382 ، ص 151).

5- تجزیه و تحلیل شغل[18] : در این روش شغل با استفاده از رویه های مختلفی مانند مشاهده مستقیم، مصاحبه با سرپرستان و شاغلین، بررسی وسایل و مواد مورد استفاده در کار، بررسی اسناد و مدارک و مطالعات قبلی، انجام شغل توسط تحلیل گر، یادداشتهای روزانه به مراحل و اجزای کوچک تجزیه می شود. این فرآیند از طریق اقدامات زیر عملی می شود:

1-     ایجاد لیستی از وظایف و عناصر وظیفه ای که شغل را تشکیل می دهند.

2-     شرح روشن و کامل شرایطی که هر وظیفه یا عنصر وظیفه ای تحت آن باید انجام شود.

3-     نشان دادن چگونگی انجام وظیفه یا عنصر وظیفه

4-     تعیین استانداردهای عملکرد برای هر عنصر وظیفه بر حسب کمیت، کیفیت، زمان و هزینه.

5-     توضیح در خصوص اینکه هر وظیفه اکنون چگونه انجام می شود.

در انجام تجزیه و تحلیل شغل باید دقت نمود که اولا از ترکیبی از روشهای مختلف استفاده شود و نیز همواره روی رفتار و فعالیتی که باید انجام شود یا انجام می شود تاکید شود(ترک زاده و عباس زادگان،1379،ص119).

فن رویداد مهم ، تجزیه و تحلیل خطا ، تجزیه و تحلیل شغل و فن سناریو نوشتن از دیگر فنون نیازسنجی می باشند.

 

 

 

 

 

 

منابع :

- بابایی، محمود.(1378). نیاز سنجی اطلاعات . تهران : انتشارات مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.

- عباس زادگان ، محمد و ترک زاده ، جعفر.(1379). نیازسنجی آموزشی درسازمانها.تهران: انتشارات انتشار.

- فتحی واجارگاه ، کوروش .(1384). برنامه ریزی آموزش ضمن خدمت کارکنان .تهران : سمت.

- فتحی واجارگاه ، کورش .(1382). نیازسنجی آموزشی.تهران: انتشارات آییژ.

- کافمن ، راجر و هرمن ، جری .(1374). برنامه ریزی استراتژیک در نظام آموزشی(ترجمه فریده مشایخ و عباس بازرگان). تهران: مدرسه.

- میرزابیگی ،علی . (1380) . برنامه ریزی وطرح درس درآموزش رسمی وتربیت نیروی انسانی . تهران : انتشارات یسطرون.

-Goldstein, Irwin L.(1996).Training in Organizations.U.S.A :Thomson Publishing Inc.

-Kaufman,R.(1991).Strategic Planning in Education.Technomic Publication.

- Suarez,T.M.(1996).Needs Assessmet Stadies.In Lewy(Ed.), International Encyclopedia of Curriculum. Pergamon press.

-Taba,H.(1962).Curriculum Development.NewYork:Brace and World Inc.

 



[1]-Informal education

[2]-Formal education

[3]-Non formal education

[4]-Goldstein

[5]-Need

[6]-Kaufman R.

[7]-Educational needs

[8]-Taba

[9]-Needs assessment

[10]- Suarez

[11]-Klein

[12]- TREND

 [13]-Phi Delta Kappa

[14]-Delphi Technique

[15]-Fishbowl Technique

[16]-Telstar Technique

[17]-Brain Storming

[18]-Jab Analysis