آموزش مک دونالدی
ساعت ۳:٠٩ ‎ق.ظ روز دوشنبه ۱٠ آبان ،۱۳٩٥  کلمات کلیدی: آموزش عالی ، مک دونالد

فنّاوری های جدید، افزایش تقاضا و آزادسازی اقتصاد، به آغاز فرایندی از تحوّلات بنیادی در آموزش عالی منجر شد هاند. منتقدان از « مک دونالدی شدن » آموزش عالی سخن می گویند و مدافعان، تعمیم هر چه بیشتر آن را حجّت می آورند.



 

آیا آموزش نیز یک نوع خدمت در میان خدمات تجاری دیگر است؟ سازمان جهانی تجارت که درتوافق عمومی خود در مورد تجارت خدمات ) 1995 ، GATS ( آموزش را به کالا تشبیه کرده است، به این پرسش پاسخ مثبت می دهد. اما بسیاری از معلمان و دانشجویان در سراسر جهان که از «مک دونالدی شدن » آموزش بیمناک اند، به آن پاسخ منفی می دهند. شکوفایی تجارت بین المللی خدمات آموزشی طی دهۀ اخیر، به ویژه در حوزۀ آموزش عالی و آموزش حرفه ای، محرّک این بحث داغ شده است. دو بخش آموزشی یاد شده، برای تأمی نکنندگان خدمات، دانشگاه های دولتی تنگدست و بالاخره مؤسساتی که تحت فشار کاهش بودجه های عمومی و یورش دانشجویان جدید قرار دارند، به منابع سودآور و پراهمیتی تبدیل شده اند.

طبق گزارش سازمان همکاری اقتصادی و توسعه ) OCDE ( ، ارزش بازار آموزش عالی در کشورهای عضو این سازمان، سالانه دست کم 30 میلیارد دلار است. شمار دانشجویان خارجی در کشورهای عضو این سازمان در سال 1999 به 1/ 47 میلیون نفر رسید که حداقل 100000 نفر نسبت به سال 1998 افزایش نشان م یداد. آموزش، بیش از 3/ 5 درصد از صادرات خدمات در امریکا

را تشکیل می دهد که ارزش آن سالانه از 10 میلیارد دلار درم یگذرد. دو شرکت از بزرگ ترین شرکت های فروش مربوط به آموزش عالی در امریکا به نام های آپولو و سیلون، سهام خود را در بازار بورس می فروشند. در استرالیا، کشوری که همراه با انگلستان بازار جهانی آموزش را در اختیار گرفته، آموزش، به هشتمین منبع درآمد صادرات تبدیل شده است.

طیف ارائه کنندگان، به گونۀ چشمگیری گسترش یافته است؛ از دانشگاه ها و مؤسسات سنّتی آموزش عالی گرفته تا سازمان های اینترنتی، و از شرکت های خصوصی و بین المللی گرفته، تا مشارکت بین گروه های خصوصی و عمومی، سازمان های غیرانتفاعی و گروه های رسانه ای. برای مثال، نیوز کورپوریشن ) News Corporation ( به وسیلۀ شعبۀ خود ورد واید لرنینگ ) Worldwide

Learning Ltd ( با کنسرسیومی متشکل از 15 دانشگاه اسکاتلندی و 20 شرکت تجاری شریک شده است تا برنامه های آموزش عالی را در سطح جهانی، به ویژه در امریکای شمالی، خاورمیانه، مالزی و چین بفروشد. دانشگاه مجازی افریقا که در ابتدا جزو طرح های بانک جهانی بود، امروز سازمان غیرانتفاعی مستقلی است که در 18 کشور جنوب صحرای افریقا فعالیت دارد.

پیشرفت عظیم در 20 سال آینده

جهانی سازی اقتصاد و بازار کار که تخصّص فزاینده ای را از نیروی کار می طلبد، افزون بر جهش فنّاوری، موجب شده است که «آموزش بدون مرز » به واقعیت بپیوندد. علت رشد شدید بخش خصوصی در این قسمت ، از همین جا ناشی می شود. طبق برآورد یک بانک امریکایی سرمایه گذاری موسوم به مریل لینچ، شمار دانشجویان جهان تا سال 2025 دو برابر خواهد شد.

کشورهای رو به توسعه و در حال گذار، حامیان پروپا قرص این طرح ها هستند. تازه ترین گزارش نظارت جهانی در زمینۀ آموزش برای همه، به روشنی نشان می دهد که هزینۀ اقدامات لازم برای تحقّق آموزش برای همه، تا سال 2015 )هدف تعیین شده در اجلاس جهانی آموزش در سال 2000 در داکار( بسیار دست کم گرفته شده است و بودجه های ملّی و کمک های بین المللی باید به گونۀ محسوسی افزایش یابند. بسیاری از دولت ها، مشکل ب یپولی را پیش کشیده اند و بر همین اساس

خدمات خصوصی و خارجی را وسیله ای برای جبران کمبود و ارتقای ظرفیت های دانشگاه های ملّی تلقی م یکنند. برای مثال، در چین 36 درصد از دانشجویان در بخش خصوصی ثبت نام کرده اند.

لهستان که تا سال 1989 فاقد هرگونه ساختار آموزشی خصوصی بود، امروز دارای 180 مؤسسه از این نوع است که یک سوم از دانشجویان کشور را پذیرا شده اند. بر اساس تحقیق یونسکو، تأمی نکنندگان آموزش خصوصی در اردن، سودان، تونس و یمن، 55 درصد از دانشگاه های «جدید »را تشکیل داده اند و در قزاقستان نیز 70 درصد از دانشگا هها، خصوصی اند.

کمتر کسی در پی آن است که بخواهد برخورداری شمار گسترده ای از جوانان از آموزش عالی را که در نتیجۀ این تحولات حاصل شده است، مورد انتقاد قرار دهد. منتقدان به طور عمده این ایراد را پیش م یکشند که تجاری شدن آموزش، به پیامدهایی ویرانگر منجر خواهد شد. دانشگاهیانایبری و امریکای لاتین که بیانیۀ پورتو الگره را در سال 2002 صادر کردند، نوعی «لگام گسیختگی بخش آموزش و از میان رفتن معیارهای نظارت بر کیفیت در این بخش » را پی شبینی کرده اند. آنان همچنین از «کاهش شدید بودجه های دولتی » ابراز نگرانی کرد هاند. اتحادیۀ استادان دانشگاه های بریتانیا ازتهدیدهای جدیدی علیه امنیت شغلی، استقلال و موقعیت حرفه ای، کیفیت آموزش، آزادیتحقیقات، حقوق مالکیت فکری و دسترسی به آموزش سخن می گوید. اتحادیۀ ملّی دانشجویان دراروپا معتقد است: « این طرز تلقی که دانشجو را مصرف کننده و آموزش را کالا می داند، از شناخت اهمیت آموزش به مثابۀ ابزاری اجتماعی بازمی ماند و با ایدۀ جامعه ای دانش محور، متشکل ازشهروندان دموکرات، مساهله گر و فعال مباینت دارد ». همتایان کانادایی این دانشجویان معتقد برآن اند که «باید با حمایت از نقش بنیادی آموزش به منزلۀ خدمتی عمومی، مانع از استیلای نیروهای بازار بر عرصۀ آموزش، کاهش دسترسی عمومی به آن و در نتیجه، تشدید نابرابری های اجتماعی شد.»

تشویق به سرمایه گذاری

برخی از کارشناسان گاتس ) GATS ( این نگرانی ها را بی مورد می دانند. به عقیدۀ پی یرسووه از سازمان همکاری و توسعۀ اقتصادی، این قرارداد، «توسعه گراترین قرارداد در میان همه قراردادهای دورِ اروگوئه ) Uruguay Round ( است. وی همچنین بر این باور است که تأثیر این قرارداد بر تحوّلات جاری چندان نبوده است. او می گوید: «دولت ها م یتوانند گاتس را به صورت گزینشی برایتشویق سرمایه گذاری در بخش های مورد نظر خود به کار گیرند و آن را تابع شرایط خویش سازند .»به گفتۀ وی، قرارداد همچنین دولت ها را قادر می سازد تا بتوانند محدودی تهایی را در مورد مشارکت عوامل خارجی به کار برند.

مقصود اصلی یونسکو در این حیطه، حفظ کیفیت آموزش عالی است. استامنکا اووالیچ  ترومبیچ، رئیس بخش دسترسی، تحرّک و تأمین آموزش عالی در یونسکو می گوید: «سازمان همواره مروّج جهانی سازی آموزش، و مشارکت با طیف گسترده ای از عوامل بخش های عمومی و خصوصی بوده است؛ ولی ما باید در عین حال از دانشجویان در برابر آموزش های نامناسب یا ضعیف، کارخانه هایتولید مدرک و مؤسسات کاذب، حمایت کنیم. تحوّلات برق آسای جامعۀ دانش، نشانگر آن است که جهانی سازی و به طور اخص جهانی سازی آموزش، فرایندی برگشت ناپذیر است، اما می توان آن را به وسیلۀ نظارت و سیاس تهای هماهنگ، اداره کرد .» بدین منظور، یونسکو به تشکیل مجمعی جهانی در مورد تضمین کیفیت و تأیید مدارک آموزشی در سطح بین المللی پرداخته است. هدف این مجمع، ایجاد یک چارچوب جهانی کیفیت و تعیین معیارهای حرف های برای ارائه کنندگان خدمات آموزشی است.

استامنکا اووالیچ  ترومبیچ می گوید: «مجمع نه رقیب گاتس، بلکه مکمل آن است. افراد و سازمان هایدخیل در آموزش عالی میتوانند در این مجمع از دیدگاه های گوناگون  و نه فقط دیدگاه تجاری به بحث در خصوص مسائل بپردازند و تصمیم مناسب را بگیرند .»

 پیام یونسکو- نوشته سو ویلیامز